دوره جنسیت و زبان قرآن

رزومه استاد دهقان: دکتر مجید دهقان، دانشیار و عضو هیئت علمی و رییس دانشکده علوم اجتماعی داشنگاه ادیان و مذاهب اسلامی است.او دارای مدرکدکتری فلسفه دین از پژوهشگاه علوم انسانی ومطالعات فرهنگی است و دارای سوابق آموزشی و مدیریتی در نهادهای دانشگاهی و حوزوی مرتبط است

مطالعات زن و خانواده، زبان و معناشناسی دینی، فلسفه دین، زمینه های مطالعاتی، پژوهشی، تدریس و تالیف او را در بر میگیرد

 https://B2n.ir/ns1935

:توضیحاتی درباره این سرفصل

در این درس به پیوند میان مفاهیم جنسیت و زبان در قرآن پرداخته می شود و چگونگی بازتاب تفاوت‌های زن و مرد را در ساختار زبانی و معناشناختی قرآن تحلیل می‌کند. در این چارچوب، دو مفهوم بنیادین «جنس زیستی» و «جنسیت اجتماعی» متمایز شده و تأکید می‌شود که زبان قرآن در سطح معنا و خطاب، فراتر از تمایزهای صرفاً زیستی عمل می‌کند و به انسان در مقام موجود مکلف و صاحب اراده نظر دارد.

در تحلیل واژگان و ساختارهای قرآنی، خطاب‌های الهی عمدتاً با صیغه‌ی مذکر بیان شده‌اند، اما با نگاهی دقیق‌تر، این صیغه‌ها دربرگیرنده‌ی تمام انسان‌ها هستند و تمایز جنسی در معنا نقشی تعیین‌کننده ندارد. بررسی نمونه‌هایی از آیات نشان می‌دهد که قرآن با حفظ چارچوب‌های زبانی عربی، مفهوم انسانیت را فراگیر و مستقل از جنس بازنمایی می‌کند.

در بخش نظری، دیدگاه‌های مختلف زبان‌شناسی و مطالعات جنسیت مرور شده و سه رویکرد اصلی معرفی می‌شود: نظریه تفاوت، نظریه سلطه و نظریه تعامل. رویکرد نخست بر تفاوت‌های طبیعی و فرهنگی زن و مرد در زبان تأکید دارد، رویکرد دوم زبان را ابزاری برای بازتولید سلطه مردانه می‌داند و رویکرد سوم بر نقش تعامل اجتماعی در شکل‌گیری معنا تکیه دارد. قرآن در مقایسه با این دیدگاه‌ها، زبانی را ارائه می‌دهد که هم عدالت جنسیتی را حفظ می‌کند و هم هویت زن و مرد را در چارچوبی الهی و مکمل تبیین می‌نماید.

تحلیل مفاهیم زن و مرد در آیات خلقت، خانواده و روابط انسانی نشان می‌دهد که قرآن زن و مرد را از یک حقیقت واحد معرفی کرده و بر برابری در کرامت و مسئولیت تأکید دارد. در بیان داستان‌ها و احکام نیز، هر دو جنس در مسیر تکلیف و قرب الهی مخاطب قرار می‌گیرند و تفاوت‌های آنان در چارچوب نقش‌های طبیعی و اجتماعی معنا می‌یابد.

زبان قرآن نه جنس‌محور بلکه انسان‌محور است. واژگان و ساختارهای آن در خدمت تبیین مفاهیم اخلاقی، معرفتی و عبادی‌اند و در عین پذیرش تفاوت‌های طبیعی، از برتری جنسیتی پرهیز می‌کنند. زبان وحی الگویی از گفتار الهی است که هم عدالت و هم تفاوت را به شیوه‌ای هماهنگ در خود جای داده است.

سرفصل ها:
*    فرودستی زنان در زبان عربی
*    نقد فرودستی زنان در زبان عربی
*    جمع بندی بحث جنسیت و زبان شناسی
*    قرآن و الفاظ مذکر
*    شمول یا عدم شمول الفاظ مذکر
*    بررسی پیامدهای خطاب های مردانه قرآن در تنقیص زنان
*    قواعد استنباط احکام زنان ازالفاظ مذکر
*    بررسی جنسیت در واژه های قرآن
*    واژه ها و اوصاف به کار رفته برای خداوند
*    برررسی گفتمان جنسیت در قرآن
*    مردانه بودن خطاب های قرآن
*    واکنش شدید در قبال کشتن نوزاد دختر
*    توجه به رعایت حقوق مالی زن
*    بازتاب یکسان قرآن از خلقت مرد و زن
*    موقعیت برتر زنانه در گفتمان قرآن
*    توجه به روحیات زنانه در قرآن
*    و ....